Inne zaburzenia psychiatryczne związane z rytmami biologicznymi

Zaburzenia snu w prosty sposób związane są okołodobowym rytmem snu i czuwania. Przewlekłe zaburzenia snu (tzn. trwające dłużej niż miesiąc) są dużym problemem zwłaszcza w grupie ludzi starszych. Ponad połowa populacji powyżej 65 roku życia cierpi na to schorzenie, czego konsekwencją jest nadużywanie środków nasennych przy ich niskiej skuteczności w tej grupie wiekowej.
Jak wykazały badania leczenie zaburzeń snu światłem szczególnie w populacji osób starszych wydłuża czas snu nocnego i zwiększa jego efektywność.
Z rytmami biologicznymi związane są czynności popędowe człowieka. Istnienie takiej zależności postuluje się w przypadku zaburzeń łaknienia tj. bulimii i anoreksji. Istotną rolę w patogenezie bulimii odgrywają zaburzenia przekaźnictwa w układzie serotoninergicznym.
Zespół przedmiesiączkowy oraz przedmiesiączkowe zaburzenia dysforyczne są przykładem zaburzeń związanych zarówno z zaburzeniami rytmów biologicznych jak i dysfunkcją w układzie serotoninergicznym.
Interesujące są również doniesienia o skuteczności leczenia światłem w niepokoju ruchowym występującym w zespole otępiennym. Charakterystyczne jest występowanie tego niepokoju w porze zmierzchu (ang. sundowning) i wydaje się być związane z rytmem dobowym.

Fototerapia

Fototerapia czyli leczenie światłem zostało wprowadzone przez N.E. Rosenthal’a w 1984 roku do leczenia SZA. Skuteczność leczenia światłem w SZA potwierdzono niemal we wszystkich przeprowadzonych dotąd badaniach. Terapia światłem wydaję się być również skuteczna, jako leczenie wspomagające w niesezonowych zaburzeniach afektywnych oraz krótkotrwałych, nawracających zaburzeniach depresyjnych.
Zasadą tego leczenia jest resynchronizacja zegara biologicznego człowieka. Światło działając pośrednio na OUN pobudza przekaźnictwo w układzie serotoninergicznym. Fotony mogą wywierać efekt przeciwdepresyjny poprzez drażnienie fotoreceptorów (tj. pręcików i czopków) siatkówki oka. Bodziec pochodzący z siatkówki biegnąc przez nerw wzrokowy stymuluje jądro skrzyżowania, które jak wspomniano, jest u człowieka centralnym nadawcą rytmu biologicznego. Jądro skrzyżowania połączone jest przez połączenia wielonerwowe z szyszynką. Wydzielana przez nią melatonina jest odpowiedzialna za senność i obniżanie się temperatury ciała, które mają miejsce wraz ze zbliżaniem się zmierzchu. Stężenie melatoniny w surowicy krwi jest najwyższe nocą i zwykle maleje około 6 godziny rano.
Wyniki badań przeprowadzonych w populacji osób niewidomych wskazują jednak, że w siatkówce oka występują inne niż pręciki i czopki komórki światłoczułe odpowiedzialne za synchronizację zegara biologicznego.

Leczenie światłem jest skuteczne w szerokim spektrum zaburzeń:

1. Potwierdzona skuteczność:

• sezonowe zaburzenia afektywne;
• krótkotrwałe, nawracające zaburzenia depresyjne;
• dwubiegunowe zaburzenia afektywne;
• depresja atypowa;
• zaburzenia snu, zwłaszcza w starszym wieku;
• bulimia;
• sundowning;
• jet lag;
• zaburzenia snu związane z pracą zmianową.

2. Prawdopodobna skuteczność:

• zespół przedmiesiączkowy;
• przedmiesiączkowe zaburzenia dysforyczne;
• zaburzenia seksualne;
• zaburzenia lękowe;
• szybszy powrót do zdrowia pacjentów psychiatrycznych.

Skuteczność leczenia światłem zależy od czasu ekspozycji na światło i od jego natężenia. Oznacza to, że im większe natężenie światła się stosuje tym krótsze mogą być sesje. Przykładowo przy natężeniu 2 500 luksów sesja fototerpii trwa dwie godziny a przy natężeniu 10 000 luksów wystarczy sesja półgodzinna. W czasie zabiegów pacjent powinien mieć otwarte oczy a źródło światła (lampa do fototerapii) powinno się znajdować w odległości 30-50 cm od oczu. Wykazano lepszy efekt sesji porannych nad wieczornymi; nie wykazano lepszej skuteczności terapii prowadzonej rano i wieczorem nad terapią prowadzoną tylko w godzinach rannych. Zwykle sesje odbywają się między 6-9 rano a długość leczenia światłem waha się od 5-14 dni.